4 τρόποι που εκδηλώνεται το πένθος
Θέλω να σε πάρω μαζί μου σε ένα σκηνικό.
Τέσσερις γυναίκες σε ένα σπίτι
Είναι απόγευμα. Έχει μόλις τελειώσει η κηδεία και το σπίτι είναι γεμάτο κόσμο. Οι τέσσερις γυναίκες της ιστορίας μας έχουν χάσει την μητέρα τους. Είναι όλες εκεί, κι όμως κάνουν τελείως διαφορετικά πράγματα.
Η μία κάθεται στον καναπέ του σαλονιού και κλαίει ασταμάτητα. Με το σώμα της εκφράζει τον πόνο της, τρέμει, κουλουριάζεται, δεν μπορεί να σταματήσει τα αναφιλητά. Οι άλλες τη βλέπουν και δεν ξέρουν τι να κάνουν.
Η δεύτερη ετοιμάζει καφέδες στην κουζίνα. Έχει ήδη σερβίρει δύο φορές τον κόσμο. Αυτή τη στιγμή ζυγίζει τη ζάχαρη με το κουταλάκι όπως ακριβώς έκανε η μητέρα της. Όταν κάποιος μπαίνει στην κουζίνα, αμέσως τον ρωτάει αν χρειάζεται κάτι. Δεν σταματάει να κινείται.
Η τρίτη κάθεται σε μια καρέκλα στη βεράντα και μιλάει στο τηλέφωνο με τον γιατρό. Ρωτάει λεπτομέρειες για την τελευταία φάση. Τι συνέβη ακριβώς. Πόσο διήρκεσε. Αν πόνεσε. Έχει ένα μπλοκ στα γόνατα της και κρατάει σημειώσεις.
Η τέταρτη δεν είναι πουθενά στο σκηνικό μας γιατί βρίσκεται κλεισμένη στο δωμάτιο της. Έχει κλειστεί μέσα και ίσως ακούει μουσική. Κανείς όμως δεν ξέρει τι ακριβώς κάνει εκεί μέσα. Ορισμένοι σχολιάζουν ότι είναι παράξενη. Άλλοι ότι δεν αντέχει. Άλλοι ότι είναι ψυχρή. Κανείς δεν την ρωτάει όμως.
Και οι τέσσερις πενθούν.
Καμία δεν αγαπούσε τη μητέρα τους περισσότερο από τις άλλες. Καμία δεν την έχασε περισσότερο ή λιγότερο από τις άλλες. Απλώς η καθεμιά δείχνει το πένθος της με τον τρόπο που μπορεί.
Τι μας διδάσκει η εκπαίδευση συνοδείας
Στη δουλειά που κάνω, μαθαίνουμε ότι η θλίψη εκδηλώνεται κυρίως με τέσσερις τρόπους. Στην εκπαίδευση τους ονομάζουμε: τους Συναισθηματικούς (die Emotionalen), τους Δραστήριους (die Aktiven), τους Αναλυτικούς (die Sachlichen) και τους Αποστασιοποιημένους (die Verdrängenden).
Όχι, δεν είναι νόμος απαράβατος αυτό. Είναι τάσεις. Κάθε άνθρωπος κουβαλάει και τους τέσσερις τρόπους μέσα του, σε διαφορετικές αναλογίες. Μπορεί να είσαι κατά κύριο λόγο συναισθηματική, με μια μικρότερη πλευρά δραστήρια. Ή κατά το ήμισυ αναλυτική και κατά το ήμισυ αποστασιοποιημένη. Η αναλογία μπορεί να αλλάζει ακόμα και μέσα στην ίδια μέρα.
Οι τέσσερις τρόποι είναι αυτοί που μόλις είδες. Κάθε γυναίκα στο σαλόνι ήταν ένας τρόπος. Ας τους δούμε έναν-έναν.
Αυτή που κλαίει
Η θλίψη εκφράζεται πρώτα με (και) το σώμα της.
Κλαίει, τρέμει, πονάει σωματικά, δεν μπορεί να φάει ή δεν σταματάει να τρώει, ξυπνάει τη νύχτα με βάρος στο στήθος. Το σώμα της αντιδρά πριν προλάβει το μυαλό της να καταλάβει τι της συμβαίνει.
Αυτή τη γυναίκα ο κόσμος την αναγνωρίζει αμέσως. «Αυτή πενθεί», σκέφτονται όσοι την βλέπουν. Και προσπαθούν να την ηρεμήσουν, την αγκαλιάζουν, την παρηγορούν. Όταν αυτό δεν δουλεύει, θα έρθει η στιγμή που θα ακούσει και το: «φτάνει». «Ηρέμησε». «Πρέπει να είσαι δυνατή». Την βλέπουν σαν να έχει ξεπεράσει ένα όριο, και πρέπει να συνέλθει.
Δεν υπάρχει τέτοιο όριο. Το σώμα της εκφράζει αυτό που πρέπει να εκφραστεί. Αυτή είναι η δουλειά του. Αν την εμποδίσεις, η θλίψη δεν θα φύγει. Θα πάει αλλού.
Αυτή που είναι στην κουζίνα
Η θλίψη εκφράζεται με (και) τα χέρια της.
Οργανώνει την κηδεία, ετοιμάζει ότι έχει σχέση με τα διαδικαστικά, τα χαρτιά, μαγειρεύει, καλεί τον κόσμο, φυτεύει λουλούδια στον τάφο, φτιάχνει άλμπουμ με φωτογραφίες. Κινείται συνέχεια.
Αυτή η γυναίκα παρεξηγείται ακόμη πιο πολύ. «Κρύβεται πίσω από τη δουλειά», θα πουν. «Δεν έχει προλάβει να νιώσει.» «Είναι σε άρνηση.»
Τις περισσότερες φορές όμως δεν είναι έτσι.
Κάποιες γυναίκες δεν εκφράζονται μέσα από τον γνωστό μας θρήνο. Ο μόνος τρόπος να αγγίξουν τον θάνατο είναι μέσα από αυτό που φτιάχνουν με τα χέρια τους. Η κηδεία που οργάνωσε, το μνημόσυνο που ετοίμασε, το φαγητό που μαγείρεψε, όλα αυτά δεν είναι απόδραση. Είναι ο τρόπος της.
Τα χέρια της κάνουν αυτό που το στόμα της δεν μπορεί ακόμα να πει.
Αυτή που τηλεφωνεί στον γιατρό
Ή σε κάποιον άλλο που θεωρεί ειδικό.
Η θλίψη εκφράζεται με (και) το μυαλό της.
Θέλει να καταλάβει. Διαβάζει για την αρρώστια. Μιλάει με γιατρούς. Ψάχνει βιβλία για το πένθος. Αναλύει τι συνέβη, πώς συνέβη, πότε άρχισε.
Αυτή η γυναίκα μοιάζει ψυχρή. Ο κόσμος την κοιτάει στην κηδεία και απορεί γιατί δεν κλαίει. Μετά σχολιάζει. «Είναι παράξενη.» «Δεν της καιγόταν καρφί.» «Ήταν πάντα έτσι.»
Αλλά δεν είναι ψυχρή.
Το μυαλό της είναι ο τρόπος που προσεγγίζει τον πόνο. Για κάποιες γυναίκες, αν καταλάβουν γιατί συνέβη, μπορούν να αντέξουν ότι συνέβη. Δεν αποφεύγουν το πένθος μέσα από τη σκέψη. Μπαίνουν σε αυτό αλλά από άλλη πόρτα.
Τα βιβλία που διαβάζει, οι ερωτήσεις που κάνει, οι σημειώσεις που κρατάει, όλα αυτά είναι πένθος. Με άλλο ένδυμα.
Αυτή που είναι στο δωμάτιο της
Η θλίψη εκφράζεται με (και) τη σιωπή της.
Συνεχίζει τη δουλειά της σαν να μην έγινε τίποτα. Δεν μιλάει για τον άνθρωπο που έχασε. Αποφεύγει το νεκροταφείο. Όταν οι άλλοι κλαίνε, εκείνη αλλάζει θέμα ή φεύγει από το δωμάτιο.
Ο κόσμος την κοιτάει και λέει «είναι δυνατή». Ή «δεν τον αγαπούσε». Ή «προχώρησε γρήγορα».
Καμία από αυτές τις τρεις δεν είναι αλήθεια.
Αυτή η γυναίκα δεν είναι δυνατή. Δεν είναι αδιάφορη. Δεν έχει προχωρήσει. Προστατεύεται.
Μέσα της κάτι έχει συμπεράνει ότι αν αρχίσει να βιώνει ορατά το πένθος της δεν θα μπορέσει ποτέ να σταματήσει. Αν αφήσει τη θλίψη να μπει στο σπίτι, θα γεμίσει όλους τους χώρους. Άρα δεν την αφήνει. Κλείνει την πόρτα. Βάζει μουσική. Συνεχίζει.
Αυτό δεν είναι άρνηση. Είναι επιβίωση. Και έχει λόγο ύπαρξης. Κάποια στιγμή, μήνες ή χρόνια μετά, όταν η ζωή της γίνει αρκετά ασφαλής, θα ανοίξει την πόρτα. Και τότε θα πενθήσει. Στον χρόνο της. Στον ρυθμό της.
Κανείς δεν έχει δικαίωμα να της πει πότε.
Τι συμβαίνει στις οικογένειες
Τώρα ας γυρίσουμε ξανά στο σκηνικό μας, στο σπίτι με τις τέσσερις γυναίκες.
Η μία κλαίει στον καναπέ. Η δεύτερη φτιάχνει καφέδες. Η τρίτη ρωτάει τον γιατρό. Η τέταρτη είναι στο δωμάτιο της.
Καθεμιά κοιτάει τις άλλες και αναρωτιέται.
Αυτή που κλαίει κοιτάει αυτή που μαγειρεύει και σκέφτεται «τελικά δεν την αγαπούσε». Αυτή που μαγειρεύει κοιτάει αυτή που κλαίει και σκέφτεται «είναι υπερβολική, εγώ δεν μπορώ να συμπεριφερθώ έτσι». Αυτή που ρωτάει τον γιατρό κοιτάει και τις δύο και σκέφτεται «γιατί δεν κάνουν κάτι χρήσιμο επιτέλους;». Αυτή που είναι στο δωμάτιο δεν κοιτάει καμία.
Και οι τέσσερις πενθούν. Και οι τέσσερις θα έχουν εντάσεις τις επόμενες εβδομάδες. Και καμία δεν θα καταλάβει γιατί.
Αυτή είναι η μεγαλύτερη τραγωδία των οικογενειών που πενθούν. Δεν συγκρούονται επειδή δεν αγαπιούνται. Συγκρούονται επειδή κάθε μία νομίζει ότι η άλλη δεν πενθεί σωστά.
Δεν πενθείς λάθος
Αν διαβάζοντας αναγνώρισες τον εαυτό σου σε μία από τις τέσσερις, είναι εντάξει. Αν τον αναγνώρισες σε δύο, είναι πιο κοντά στην αλήθεια. Αν τον αναγνώρισες και στις τέσσερις σε διαφορετικές στιγμές, είναι το πιο φυσιολογικό.
Το πένθος δεν είναι μια σταθερή κατάσταση. Είναι ένα κύμα που αλλάζει σχήμα.
Σήμερα μπορεί να κλαις. Αύριο μπορεί να μην βγάζεις ούτε ένα δάκρυ και να καθαρίζεις το σπίτι για ώρες. Μεθαύριο μπορεί να διαβάζεις για την απώλεια. Και μεθαύριο μπορεί να μην θέλεις να μιλήσεις καθόλου.
Όλα αυτά είσαι εσύ που πενθείς. Όλα έγκυρα. Όλα μέρος του ίδιου πράγματος.
Το μόνο λάθος που μπορείς να κάνεις είναι να πιστέψεις ότι υπάρχει σωστός τρόπος και εσύ δεν τον έχεις βρει.
Δεν υπάρχει.
Υπάρχει μόνο ο δικός σου.
Κάθε Κυριακή γράφω ένα γράμμα για γυναίκες που πενθούν με τον δικό τους τρόπο. Χωρίς να τους ζητώ να το αλλάξουν.
Αν διαβάζοντας σκέφτηκες κάποια, μοιράσου το μαζί της.
Με παρουσία,
Κατερίνα
